HONGAARSE FEDERATIE IN NEDERLAND
Postbus 178, 3500 AD Utrecht, Nederland
E-mail: federatie@hotmail.com

HONGAREN IN NEDERLAND

Een beknopt overzicht

Contacten tussen Nederland en Hongarije gaan terug tot de 16de eeuw in de persoon van Maria van Hongarije (1505-1558), de zuster van keizer Karel V, weduwe van koning Lajos (Lodewijk) II van Hongarije, die in 1526 bij Mohács in de beslissende slag tegen de Turken was gevallen. Zij werd daarna landvoogdes van de Nederlanden. Haar regeerperiode was gekenmerkt door stabiliteit en gestadige groei. In 1993 werd aan haar in Belgie en in Nederland een grote tentoonstelling gewijd met een belangrijke Hongaarse deelname.

*

Na de hervorming kunnen wij spreken van nauwe banden tussen de Republiek der Verenigde Nederlanden en Hongarije, t.w. Transsylvanie/Zevenburgen, deel van de Hongaarse Kroon en bewaker van de Hongaarse staatkundige identiteit binnen het Karpatenbekken. Transsylvanie werd door dezelfde idealen geleid als de de Verenigde Nederlanden, t.w. door de gedachte van religieuze tolerantie, dit alles onder gereformeerde leiding. (De vrijheid van godsdienst werd voor het eerst in Europa vastgelegd door de Landsvergadering van Torda, Transsylvanie, in 1568; doch het principe van de tolerantie zelf was aldaar reeds erkend in 1550/51). Gedurende de 30 jarige oorlog - de laatste drie decennia van de 80 jarige oorlog - was Transsylvanie bondgenoot van de protestantse landen en aan het einde ervan één der ondertekenaars van de Vrede van Münster (Westfalen) in 1648. Beide landen streden tegen Habsburg. Gedurende de bloedige contra-reformatie in Hongarije werden protestantse predikanten van de galeien van de onderkoning van Napels in opdracht van de Staten Generaal door Admiraal Michiel de Ruyter bevrijd (1676), waarvan in Debrecen een monument getuigt. - Eeuwenlang werd de Hongaarse Bijbel - onder leiding van Gáspár Károlyi vertaald en in 1590 uitgegeven - veelal in Nederland en in Zwitserland heruitgegeven. Miklós Misztótfalusi Kis vervaardigde in de tweede helft van de 17de eeuw in Amsterdam zijn - onder de naam 'Jansonius-letters' bekend geworden - klassieke druklettertypes. Tevens verzorgde hij een wetenschappelijk verbeterde Hongaarse vertaling en druktechnisch mooie uitgave van de Bijbel, 'Gouden Bijbel' genaamd. Vanaf de oprichting van de Leidse Academie studeerden vele Hongaarse studenten aan Nederlandse universiteiten zowel in de theologie als in andere disciplines, met name aan de medische faculteit. (Zie voor dit laatste 'Hungarian-Dutch contacts in Medicine since the Epoch of Herman Boerhaave' uitgegeven door de Mikes Kelemen Kör, de Emil Starkenstein Foundation en de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, Amsterdam, 1995 ISBN 90-6984-122-3.) Het zou te ver voeren om nog meer voorbeelden te noemen. Hier kunnen wij uiteraard niet verder ingaan op deze onderwerpen, waarover overigens een uitgebreide literatuur bestaat. De studenten keerden terug naar hun vaderland. Tot op de huidige dag studeren Hongaarse studenten met Nederlandse studiebeurzen aan universiteiten hier te lande. Een grote plaquette aan de muur van het hoofdgebouw van de Rijksuniversiteit te Utrecht - naast de Domkerk - bewaart de herinnering aan de Hongaarse studenten in deze stad. Deze studeerden echter ook in Franeker, Groningen, Leiden, Amsterdam en Harderwijk.

*

Na de eerste wereldoorlog werden in Nederland duizenden Hongaarse kinderen opgevangen om hier op verhaal te komen. Hieruit zijn talrijke blijvende contacten ontstaan. - De 'kindertreinen' werden ook na de tweede wereldoorlog herhaald totdat in 1948 de Hongaarse autoriteiten op Russisch bevel hieraan een einde maakten.

*

Tussen de twee wereldoorlogen kwamen Hongaren naar Nederland en Nederlands Indie om hier een nieuw bestaan op te bouwen. Naar Nederlands Indie gingen vooral artsen, tandartsen en ingenieurs.- In Nederland zelf werd aan het begin van de jaren '20 de eerste Hongaarse vereniging opgericht t.w. de 'Szent Borbála' (St. Barbara) vereniging door de Hongaarse mijnwerkers in de Limburgse mijnen. Na de sluiting van de mijnen hield deze vereniging op te bestaan.

In de naam van de 'Hungária Klub Amsterdam 1929' is het jaar van oprichting bewaard gebleven. De vereniging functioneert tot op de huidige dag. Zij is één der oude Hongaarse verenigingen in West-Europa.

In Den Haag werd in de jaren '30 de Eerste Haagse Hongaarse Damesclub opgericht, die tot in de jaren '70 haar activiteiten heeft voortgezet.

*

Tijdens de bezetting in de jaren 1940-1945 hebben verscheidene hier te lande levende Hongaren deelgenomen aan het verzet. Mede hieruit is te begrijpen, dat bij de opvang van de vluchtelingen in 1956/57 (zie hieronder) het voormalig verzet Nederland een belangrijke rol heeft gespeeld.

*

Het kerkelijk werk onder Hongaren hier te lande is na de tweede wereldoorlog op gang gekomen. Dit vond/vindt plaats in samenwerking met de respectievelijke Hongaarse en Nederlandse kerken.

- Het Rooms Katholieke kerkelijk werk onder Hongaren buiten Hongarije en het Karpatenbekken staat onder leiding van de bisschop van Hongaren in het buitenland (Episcopus Hungarorum in Exteris). Hier te lande wordt het werk gecoordineerd door de Vereniging ter Bevordering van het Geestelijk Leven van R.K. Hongaren in Nederland.

- De Stichting Prot. Christ. Geestelijke Verzorging voor Hongaren in Nederland neemt de taak op zich van de Prot. Christ. pastorale zorg onder Hongaren hier te lande. Zij maakt deel uit van de Hongaarstalige Herv./Geref. Pastorale Dienst in West-Europa en van de Consultatieve Synode van Hongaarse Herv./Geref. Kerken (world wide). De Stichting is de eigenaresse van het Hongaars Ontmoetingscentrum te Vianen, alwaar naast kerkelijke ook verschillende culturele en sociale activiteiten plaats vinden.

*

In 1951 werd door Hongaarse studenten aan universiteiten hier te lande de Vereniging Mikes Kelemen Kör in Nederland opgericht. De vereniging telt ca 200 leden en 300 belangstellenden. Zij organiseert als regel eenmaal per maand lezingen in Vianen of in Amsterdam en jaarlijks, in de maand september, 'Studiedagen' gewijd aan onderwerpen van filosofische, literaire, historische, artistieke aard. De vereniging gaf/geeft van tijd tot tijd boeken uit met teksten van voordrachten gehouden tijdens de Studiedagen of in andere bijeenkomsten. Zij vervult - gesteund door de Stichting Mikes Kelemen Kör - een rol van betekenis in het Hongaarse culturele leven als geheel.

*

In 1951 namen ook de activiteiten van de Vereniging Pax Romana een aanvang, waarin culturele en sociale activiteiten van Rooms Katholieke Hongaren hier te lande gestalte krijgen.

*

Op 23 oktober 1956 brak met elementaire kracht de Hongaarse Revolutie uit, die overging in Vrijheidsstrijd. Na het neerslaan daarvan door de Sowjet-Unie (4 november) stroomden vluchtelingen naar het Westen.

*

Enkele historische kanttekeningen: In de Hongaarse Revolutie en Vrijheidsstrijd heeft een klein land - als enige in het Sowjet-blok: met de wapens in de hand (!) - tegen één der grootste militaire machten ter wereld gevochten. (Door haar optreden in Hongarije heeft de SU haar greep op de communisten in het Westen verloren en begon de aftakeling van de communistische partijen in dit deel van de wereld.) - Nederland heeft - 11 jaar na WOII - in de gebeurtenissen in Hongarije zichzelf uit de oorlogsjaren herkend. In november 1956 stond geheel Nederland twee minuten lang stil - zoals op 4 mei ieder jaar om 8 uur 's avonds - ter ere van de slachtoffers van deze Revolutie en Vrijheidsstrijd. Dit is noch daarvóór noch daarna gebeurd ter herdenking van de doden van een ander land. - Sedertdien wordt in het Koninklijk Huisarchief de Hongaarse verzetsvlag (die in de gevechten na 4 november 1956 te Boedapest daadwerkelijk als zodanig werd gebruikt) bewaard, die de vluchtelingen in de Julianahal in Utrecht - de plaats van de eerste opvang - aan HM Koningin Juliana hebben overhandigd. Nergens op aarde, behalve in Hongarije, wordt er een dergelijke reliek uit die tijd op zulk een eminente plaats bewaard. - Er was een diepe emotionele band tussen de vluchtelingen en de Nederlandse bevolking voortkomend uit de herkenning van de parallellen in het lot van beide volkeren. Daarbij waren de banden uit het verleden, zoals hiervoren in het kort aangestipt, mede van belang. - Hier wordt onderstreept de belangrijke rol van het Voormalig Verzet Nederland in de opvang van de vluchtelingen. Niet alleen bij de organisatie en de uitvoering van de opvang speelden leden van het Verzet een voorname rol, maar ook bij het totstandbrengen van de financiele basis hiervoor. Het Nationaal Comité Hulp Hongaarse Volk (dat binnen enkele dagen het voor die tijd belangrijke bedrag van 8 miljoen gulden bijeenbracht) is op initiatief van de latere burgemeester van Amsterdam, G. van Hall (met zijn broer het financiele brein van het Verzet in de oorlog), en van vele anderen uit verzetskringen ontstaan. (Dit feit is de schrijver van deze regels uit eigen waarneming bekend).

*

Nederland nam ca 5.000 vluchtelingen op. Zij werden op uitstekende wijze opgevangen en verspreid over het gehele land. Zij hebben zich als regel goed in de Nederlandse samenleving geintegreerd. Zij maken daarvan op alle niveaus actief deel uit zonder als een vreemd element te worden aangevoeld. Als regel behouden zij tevens hun culturele en sociale banden met hun Hongaarse achtergrond. Dit komt in vele gevallen tot uitdrukking door deelname aan Hongaarse culturele, sociale en kerkelijke activiteiten, doch in vele gevallen gebeurt dit niet. Dit ligt voor de hand.

*

Na de komst der vluchtelingen is de noodzaak gebleken van een centrale overkoepelende organisatie voor 'Hongaarse' organisaties hier te lande, die tevens de contacten met de Nederlandse autoriteiten op deskundige wijze kan coordineren. Uit deze gedachte is in 1957 de Stichting Hongaarse Federatie in Nederland ontstaan, opgericht door de Hungária Klub Amsterdam 1929 en de Vereniging Mikes Kelemen Kör. Aan het werk van de Federatie nemen deel Hongaarse organisaties hier te lande inclusief de kerken. Zij is een aanspreekpunt voor velen in verband met de meest uiteenlopende vragen. Zij geeft jaarlijks een mededelingenblad (Hongaars en Nederlands) uit met overzicht van 'Hongaarse' activiteiten en draagt zorg voor de viering van de Hongaarse nationale feestdagen. In voorkomende gevallen neemt zij het initiatief om de aandacht van de regering en/of van het publiek te vragen voor onderwerpen met Hongaarse aspecten.

*

Naast de hiervoren genoemde organisaties noemen wij nog de - na 1956 ontstane en functionerende - volgende:

- Vereniging Ferenc Kölcsey te Alkmaar

- Vereniging Ferenc Rákóczi in Limburg

- Vereniging Hongaarse Vrouwen te Ede

- Hongaarse Club te Ede

voorts de 'Attila' Hongaarse Padvinders/scouts te Mierlo.

*

Aan het begin van de jaren '90 heeft de Hongaarse Federatie het initiatief genomen tot een ontmoetingsplatform voor jonge mensen met Hongaarse achtergrond zonder kennis van de Hongaarse taal, met belangstelling voor Hongaarse culturele vragen. Deze organisatie functioneert thans onder de naam 'Széchenyi Vereniging'. De voertaal is Nederlands.

*

In 1994 begon de 'MAFI' haar activiteiten. Deze is de ontmoetingsplaats voor in de meeste gevallen jonge mensen van Hongaarse origine, die tijdelijk in Nederland verblijven.

*

In het Hongaars Ontmoetingscentrum te Vianen wordt regelmatig het 'Tekergô' Kinderkamp georganiseerd voor kinderen tussen 4 en 12 jaar met kinderverzen, lezen, schrijven, zingen, sprookjes, dansen enz. Het kamp geniet veel belangstelling ook onder ouderen.

*

De 'Most Magyarul' Hongaars-Nederlands tijdschrift verschijnt viermaal per jaar. Het gaat hier om een geheel privé initiatief. In het blad verschijnen op uitstekende wijze geschreven en uitgevoerde artikelen over zeer uiteenlopende onderwerpen in twee talen. Een toonbeeld voor hoe bruggen tussen verschillende kultuurwerelden kunnen worden geslagen.

*

Aan Nederlandse universiteiten zijn er diverse mogelijkheden tot het bestuderen van verschillende aspecten van de Hongaarse cultuurwereld.

- Aan de Rijksuniversiteit Groningen binnen de leerstoel Finn-oegristiek. Het gaat hierbij om Hongaarse taal- en letterkunde.

-Aan de Universiteit van Amsterdam binnen het kader van het Oost-Europa Instituut Hongaarse taal en letterkunde zowel als 'Hongaarse Studies' in ruimer verband. Hier verschijnt ook het tijdschrift 'Ablak', met daarin in het Nederlands vertaalde artikelen uit Centraal-Europese persorganen, die hier te lande op belangstelling kunnen rekenen.

*

In Nederland leven ca 8.000 - 10.000 personen van Hongaarse origine.


ENKELE - deels historische - KANTTEKENINGEN

Door de val van het IJzeren Gordijn - door Hongarije in gang gezet, 'de val van de Muur' volgde later - is de situatie in Europa en voor 'Hongaren' in Nederland veranderd. In tegenstelling tot het verleden is er een normale communicatie met het Karpatenbekken - althans in de meeste gevallen - mogelijk. Hier wordt het woord 'Karpatenbekken' gebruikt, omdat nu eenmaal Hongaren niet alleen in Hongarije leven, maar - in Centraal-Europa - ook in Oostenrijk, Slowakije, Oekraine, Roemenie, (Klein)Joegoslavie, Kroatie en Slovenie (de historische Hongarije). Voorts zijn Hongaren verspreid over de gehele wereld. Het niet onbelangrijke Hongaars-talige gedeelte van de bevolking van Israel en van de 'Joodse diaspora', met name in de VS, dient hier mede te worden genoemd. Deze allen maken de Hongaarse cultuurwereld uit. Tussen deze onderdelen van de 'Hongaarse wereld' bestaan er talrijke en veelsoortige contacten. Hierin zijn mede betrokken Nederlanders met een Hongaarse achtergrond.

*

Indien wij de kaart van Europa in ogenschouw nemen, zien wij dat Hongarije in het centrum ervan ligt. Vanuit het Westen gezien aan de periferie. Deze aardrijkskundige ligging geeft reeds aan de betekenis van dat land politiek, economisch, cultureel, religieus. Hongarije is een - wellicht dé - scharnier van Europa als geheel. Het is geen toeval, dat het land werd opgenomen in de NATO.

*

Hongarije is een land met een traditioneel pluriform cultureel karakter. Reeds in de 'Vermaningen' van koning (Sint) Stefanus I aan zijn zoon wordt vermeld, dat het van belang is volkeren van verschillende origine in het land te hebben. - Deze benadering als fundamentele opstelling werd eeuwenlang als staatkundige basiswijsheid beleden en toegepast. - Aan het einde van de 18de en in de 19de eeuw traden echter in alle landen van Europa, ook in Hongarije, nationale bewegingen op, met sociale en religieuze aspecten, gebaseerd op taal en religie als identificatiepunten. Velen behorende tot de Roemeense, Servische en Slowaakse nationale bewegingen streefden daarbij ook naar aansluiting tot aangrenzende landen. - De officiele taal in Hongarije was tot het midden van de 19de eeuw het Latijn. De eenheid van het land, omzoomd door de Karpaten, was voor de meerderheid van de bevolking vanzelfsprekend. (Op deze vragen gaan wij nu verder niet in. Hierover bestaat een uitgebreide literatuur.)

*

De genoemde op pluriformiteit gerichte traditionele staatkundige basisopstelling enerzijds en de eveneens genoemde 19de eeuwse centrifugale nationale politieke bewegingen anderzijds hebben Hongarije in 1920 in het vredesverdrag van Versailles (Trianon) veel nadeel bezorgd. Dit verdrag - gevolgd door dat van Parijs van 1947 - heeft grote gebieden en grote Hongaarse minderheden aan de overige landen in het Karpatenbekken - de historische Hongarije - toegewezen met als gevolg o.a. onderdrukking van deze minderheden aldaar. Deze landen volgden - en deels volgen - een bewuste politiek van afsluiting tegenover Hongarije ('Kleine Entente', al dan niet onder deze naam in de praktijk). Het ziet er thans in ieder geval in grote lijnen naar uit, dat - onder Westerse druk - de problemen met de Hongaarse minderheden in de landen om Hongarije heen (hoewel lang niet overal) enigszins lichter beginnen te worden. Zij zijn echter nog lang niet opgelost. De tijd zal het leren.

*

Hongarije zelf is bezig - zoals ook in het verleden - in alle ernst bij te dragen tot een wederzijdse positieve economische, culturele en politieke communicatie in de regio en daarbuiten. Dit is zijn geopolitieke taak en belang en dit is tevens het belang van zowel de landen om Hongarije heen als van de landen van West-Europa. Een niet geringe opgave in een - zoals altijd - ingewikkelde situatie, die veel moed, beleid en wijsheid vereist.

*

HISTORISCH is Hongarije een land met een eeuwenoud parlementair stelsel en dienovereenkomstige rechtsorde. Het is één der oudste constitutionele landen in Europa. De Hongaarse 'Magna Carta', daar de 'Gouden Bul' genaamd, dateert uit 1222 (de Engelse uit 1215). De Corpus Juris Hungarici, het geheel van wetten van het land, omvat de geschreven wetgeving van 1000 jaar. Het samenvattend wetboek 'Tripartitum' uit 1514 vormde tot de tweede helft van de 19de eeuw de basis van rechtsorde en rechtspraak. - Het land kon alleen door middel van wetten - door het parlement aanvaard, door de koning (staatshoofd; regering) gesanctioneerd en afgekondigd - worden geregeerd. Het Lagerhuis bestond uit afgevaardigden van de provincies en van de steden. Deze voerden op hun beurt geen regeringsbesluiten uit, die niet op langs deze constitutionele weg tot stand gekomen wetten waren gebaseerd. (Dit was met name van belang voor heffing van belastingen en het terbeschikking stellen van soldaten.) Dit constitutioneel bouwwerk werd bij elkaar gehouden door de conceptie van de 'Hongaarse Heilige Kroon', die de eenheid symboliseerde van regering, volk en land. Het woord 'heilig' geeft aan de morele waarden, waaraan de staat behoort te voldoen. Hieruit is de opstelling van de 'Heilige Kroon', dit eeuwenoude diadeem, in het Parlementsgebouw te Boedapest in het jaar 2000 (het Hongaarse milleniumjaar, zie hieronder) begrijpelijk. - Dit alles wordt hier vermeld om zeer beknopt aan te geven, dat het huidige staatkundige bestel in Hongarije - in afwijking van vele andere landen - diepe historische wortels heeft. Dit draagt tot de stabiliteit van het land in aanzienlijke mate bij. In het heden is aldaar meer dan 1100 jaar geschiedenis aanwezig. Kennis van de geschiedenis is altijd belangrijk. In Centraal Europa, waar de geschiedenis in het heden voortdurend concreet doorwerkt, is deze onmisbaar. - Uit de voorgaande beknopte schets zal het wellicht duidelijk zijn, waarom Hongarije in het jaar 2000 aan het 'Milleneum' veel aandacht schenkt. Immers in het jaar 1000, derhalve 1000 jaar geleden, heeft koning (Sint) Stefanus I het land de Westerse politieke en cultuurwereld - het Westers (en bewust niet het Oosters) Christendom - binnengeleid. Hieruit is 's lands constante op het Westen gerichte orientering begrijpelijk.

*

Tussen de religies bestond en bestaat er een redelijk evenwicht. (Zie hiervoor hierboven de tolerantie, zoals deze in Transsylvanie in het midden van de 16de eeuw gestalte heeft gekregen; op deze, op zichzelf niet onbelangrijke materie kunnen wij hier niet dieper ingaan). - Het opleidingsniveau van de bevolking - ondanks de negatieve gevolgen van de communistische periode - is redelijk en er wordt veel aandacht geschonken aan de verdere verbetering ervan.

*

Thans dreigt er geen wereldoorlog (meer), die Hongarije de afgrond in zou sleuren, zoals het vroeger door toedoen van de Mongolen, de Turken, de Habsburgers (de koningen van het land), de Duitsers en de Russen is gebeurd. De buitenlands politieke grondvoorwaarden voor een constructieve ontwikkeling in de toekomst worden hierdoor geschapen. De betekenis van Centraal-Europa en daarin Hongarije neemt toe. Hierbij is de stabiliteit van het land - alsmede het feit, dat het vanuit het Westen gezien een betrouwbare partner is o.a. bij de benadering van de landen in Oost-Europa en op de Balkan - van toenemend belang. De gehele regio en daarin met name Hongarije worden op natuurlijke wijze steeds meer (wederom) in de economische, politieke, culturele en maatschappelijke 'bloedcirculatie' van (West)Europa ingeschakeld. Vele Nederlandse bedrijven investeren in Hongarije en in andere landen in Centraal Europa. Vele bedrijven uit die regio ontwikkelen activiteiten hier te lande en in andere landen van West-Europa. Hierbij komen andere contacten, zoals huwelijken, kerkelijke, culturele enz. verbindingen. Dit alles zal - wat er ook zij van toetreding van dat land tot de EU - ertoe leiden, dat er een toenemend aantal mensen uit Centraal Europa, en onder hen de nogal mobiele Hongaren, in alle richtingen uitzwermen en de weg o.a. naar de landen aan de Noordzee zoeken en vinden.

*

Wij leven in een tijdperk van voortdurende migratie, een soort 'migratio perpetua', die menige parallellen vertoont met de Volksverhuizing en ons telkens weer voor nieuwe problemen stelt. Het is van groot belang, dat de nieuwe banden, voor wat het Hongaren betreft, hier te lande door mensen en organisaties, die met de wereld in Centraal-Europa bekend zijn, worden aangehaald en versterkt. Hiertoe tracht de Stichting Hongaarse Federatie in Nederland en trachten de bij haar aangesloten organisaties ook in de toekomst bij te dragen.

Den Haag, januari 2000

Mr M.I. Tóth

secretaris

Terug naar de homepage van de Hongaarse Federatie